De ondraaglijke lichtheid van ‘het hoort zo’
Een restje spaghetti om negen uur ’s ochtends. Het kan blijkbaar aanleiding geven tot enige maatschappelijke ontwrichting. Want ’s ochtends eet je boterhammen. Of yoghurt. Misschien een eitje, als je eens zot wil doen.
Maar spaghetti? Dat hoort niet.
Ik krijg gemiddeld genomen best wat jeuk van ‘het hoort zo. Niet omdat ik overal tegen wil schoppen, al kan ik enige tegendraadsheid moeilijk ontkennen. Wel omdat ik wil begrijpen waarom iets moet zoals het moet. Wie heeft dat bepaald? Met welke bedoeling? En wat gebeurt er als we het gewoon eens anders doen? Het antwoord is verrassend vaak: helemaal niets.
En toch geloof ik in kaders. In afspraken. Zelfs in regels.
Dat klinkt misschien tegenstrijdig. Voor mij is het dat niet.
Mijn allergie geldt voor wat niemand ooit heeft beslist. Een norm vraagt dat ik me aanpas, en geeft me daar niets voor terug. Een regel is een ruil. Iedereen levert een stukje vrijheid in, zodat niemand afhankelijk is van wie het sterkst staat. Hobbes zag het al in 1651: zonder gedeelde afspraken wint wie het hardst duwt.
Spaghetti om negen uur is een norm. Een verlofdag die niet kan omdat de wettelijke voorwaarden niet vervuld zijn, is een regel. Het verschil zit in wie de rekening betaalt. Van mijn spaghetti heeft eigenlijk niemand echt last. Van een uitzondering op een regel vaak wel: de collega die het werk overneemt, of de collega die het niet durfde te vragen.
Het merkwaardige is dat we het vaak precies omgekeerd aanpakken. Ongeschreven normen volgen we opvallend vaak zonder er vragen bij te stellen. We eten op de juiste uren, gedragen ons zoals het hoort en houden rekening met wat anderen ervan zouden kunnen denken. Dat is geen karakterzwakte, dat is menselijk. Maar zodra een uitgeschreven regel ons persoonlijk slecht uitkomt, duikt er een opvallend non- conformisme op. Waarom kan dat niet anders? Waarom geen uitzondering voor mij?
Legitieme vragen. Regels zijn door mensen gemaakt en kunnen achterhaald, onredelijk of onrechtvaardig zijn. Ze bevragen mag niet alleen, het moet. Maar een regel kritisch onderzoeken is iets anders dan verwachten dat hij wijkt zodra hij botst met wat ik nodig heb.
Ik zie dat spanningsveld regelmatig in organisaties. We willen flexibiliteit, autonomie en maatwerk. Begrijpelijk: de standaardwerknemer voor wie die regels ooit zijn geschreven, bestaat niet.
Ik begrijp die vermoeidheid ook. De zorg is zeer sterk gereglementeerd. Zorginspectie, voedselinspectie, registraties: er moet al zo ontzettend veel. Mensen zijn regelmoe, en elke afspraak die er vanuit de eigen organisatie nog bij komt, voelt als één te veel.
En toch geloof ik dat we in grote organisaties niet zonder kaders kunnen. Niet omdat groot vanzelf streng moet zijn, wel omdat dezelfde vraag anders in elk team een ander antwoord krijgt. Willekeur en vriendjespolitiek gluren dan snel om de hoek. Een kader zorgt ervoor dat beslissingen niet afhangen van wie het hardst aandringt, het best argumenteert of de meeste ruimte krijgt. Het beschermt dus niet alleen de organisatie.
Het beschermt ook de mensen die niet roepen.
Macht heeft geen goede naam. ‘Die gaat in zijn macht staan’ is een verwijt dat snel valt. Maar macht heeft twee kanten. Wie een uitzondering vraagt, vraagt eigenlijk dat iemand zijn macht gebruikt. Een kader is ook macht, maar dan begrensd en voor iedereen dezelfde. Wie kaders weghaalt, haalt de macht niet weg. Ze verschuift. Naar wie het luidst is, het best ligt in de groep,…
En toch wordt een grens snel vertaald als een gebrek aan menselijkheid. Zeker in een zorgorganisatie, waar menselijkheid terecht een centrale waarde is. Een kader rond ziekteattesten wordt toegepast. Rouwverlof blijkt begrensd. Een individuele vraag krijgt een nee.
Dan valt het woord ‘inhumaan’.
En dat wringt. Het is oprecht een moeilijk evenwicht. Wat je ook beslist, je kan nooit voor iedereen goed doen.
Want natuurlijk moeten we de mens achter de vraag zien. Een procedure mag nooit een excuus zijn om niet meer te luisteren. Wie zich verschuilt achter ‘regels zijn regels’ om een moeilijk gesprek te ontlopen, doet het kader evenveel onrecht als wie het zomaar laat vallen.
Maar menselijkheid zit niet alleen in het antwoord. Ze zit minstens evenzeer in de weg ernaartoe: luisteren, begrijpen, zorgvuldig afwegen en eerlijk uitleggen waarom iets niet kan.
Een “nee” kan menselijk zijn.
Net zoals een “ja” niet automatisch rechtvaardig is.
Begrip is geen toegeven. Empathie is geen belofte dat iemand zijn zin krijgt.
Dat legt de verantwoordelijkheid niet alleen bij wie vraagt. Een nee wordt makkelijker aanvaard als je weet waarom, en als je voelt dat je echt gehoord bent. Dat is geen buikgevoel: onderzoek bevestigt het al decennia. Vertrouwen bouw je niet op het moment dat je nee zegt, maar in alle gesprekken daarvoor. En wie blijft luisteren, ontdekt ook waar kaders tekortschieten en waar we iets te vanzelfsprekend vonden.
We zitten in een tussentijd. Gezag spreekt niet meer vanzelf , en één regeling voor iedereen evenmin. Iets nieuws is er nog niet. Dus willen we duidelijkheid en zekerheid, maar liefst op maat.
Ik kom mezelf daarin geregeld tegen. Mijn behoefte aan autonomie is groot, mijn geduld met argumenten die beginnen én eindigen bij ‘zo doen we dat hier’ bijzonder klein. Maar dat iets anders kan, betekent niet dat het anders moet. En al helemaal niet dat mijn perspectief zwaarder weegt dan dat van iemand anders.
Ik hou dus twee overtuigingen over, en ze verdragen elkaar prima. Dat we veel vaker mogen vragen waarom iets ‘zo hoort’. En dat we soms moeten kunnen aanvaarden dat iets niet kan, ook als we het liever anders zagen.
Wat die spaghetti betreft, blijf ik overigens bij mijn standpunt. Zolang niemand er last van heeft, zie ik het probleem niet 😉
